Uzun bir süredir, öykücülüğümüzde iz bırakmış, kendine ait özgün bir ses yaratabilmiş öncü birikimlerimiz üzerine bir çalışma yapıyorum. Öykücülüğümüzün Kırk Kapısı adını verdiğim bu çalışmada, öykücülüğümüzün önemli isimleri olan, Halit Ziya Uşaklıgil, Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Ahmet Hamdi Tanpınar, Memduh Şevket Esendal, Sabahattin Ali, Kemal Tahir, Orhan Kemal, Sait Faik, Ümran Nazif Yiğiter, Haldun Taner, Oktay Akbal, Nezihe Meriç, Vüsat O. Bener, Adalet Ağaoğlu, Tomris Uyar, Demir Özlü, Leyla Erbil, Sevim Burak, Sevinç Çokum, Selim İleri, Oğuz Atay, Rasim Özdenören, Füruzan, Mustafa Kutlu, Bilge Karasu, Ferit Edgü, Feyyaz Kayacan, Selçuk Baran, Nursel Duruel, Hulki Aktunç, Kamuran Şipal, Sevgi Soysal, Tahsin Yücel, Ayhan Bozfırat, Erdal Öz, Sabahattin Kudret Aksal, Nedim Gürsel, Samet Ağaoğlu, Adnan Özyalçıner'in öyküleri üzerine çalışıyorum.
Bu çalışmanın en önemli özelliği bu yazarların tüm öyküleri, tüm öykü serüvenleri üzerine olması. Bilindiği gibi edebiyatımızda yaygın olan tutum, bütüncül olarak bir yazara bakıştan çok yazarların tek tek kitapları üzerine yapılan çalışmalardır. Dolayısıyla bu kitaptaki yazılar genel bir bakışı, bu yazarların öykülerinin toptan değerlendirilmesini içeriyor.
Bu yazılarda yaşadığım ilk sıkıntı yazarlarla ilgili yapacağım genel yargılar oldu. Çünkü bir yazar hakkında bütüncül bir yargı vermek çoğu zaman riskli bir durum. Öyle ki bir yazarın bir öykü kitabı çok güzelken diğer kitabı aynı güzellikte olmuyor. Ya da bir kitapta çok nitelikli öyküler yanında vasat ve vasat altı öykülere de rastlamak mümkün olabiliyor. Bu da bir yazar hakkında genellemeler yapmanızı zorlaştırıyor. Bu nedenle, yazılarda, edebi eleştiride affedilmez bir eksiklik de olsa öykücüleri kendi doğrularımdan yola çıkarak yargılamaktan çok, onların öykü anlayışlarından yola çıkarak anlamaya çalıştım. Bu yüzden kitapta yargıdan çok anlama çabaları, analiz ve çözümler yer aldı.
Bu çalışmadaki ilginç gözlemlerimden biri "ilk kitaplar"la ilgili oldu. Öykücüler, neredeyse tüm öykü serüvenleri boyunca ilk kitaplarının peşinden gitmişler. Sanki tüm yazarlar, ilk kitaptan son kitaba kadar, aynı kitabı, aynı duyarlıkları, aynı sorunları yazmışlar. Biçimler değişmiş, edebiyat anlayışları değişmiş ama yine de her şey ilk kitap etrafında oluşmuş. Bu nedenle, ilk kitaplar o yazarın daha sonraki öykü serüveninin ana damarlarını gösteren en önemli kitap olma özelliğini taşıyorlar.
Bir yazarın kırk elli yıla yayılan tüm öykülerini bir arada okuduğunuzda, öykülerin büyük çoğunluğunun birbirine benzediğini görüyorsunuz. Neredeyse hep aynı zamanları, aynı anları, aynı duyguları anlatıyorlar. Hep ilk kitaplarını yazmışlar bir bakıma. Oradan yeni parantezler, kapılar, pencereler açıp, etrafa kısa gezintiler yaptıktan sonra tekrar aynı yere dönmüşler. Ne var ki bu tutum bir yazar için bir zafiyet olarak görülmemelidir. Pek çok yazar, aslında aynı şeyi yapar. Kendi algı dünyasındaki birikimleri tekrar tekrar yazar. Her yazışında içindeki o en etkili olanı bulmaya, onu ortaya çıkarmaya çalışır. Aynı şeyin anlam katmanlarını açmaya çalışır sürekli. O düşünceleri parlatır, derinleştirir ve kalıcı yapmaya uğraşır. Ama bir yazar için tehlikeli olan, bir tekrara, çoğaltmacılığa düşmektir.
İlk kitaplarla ilgili diğer bir tespitim de, ilk kitapların her nasılsa o yazarın yazarlık serüveninde en başarılı kitabı olması. Bu anlamda pek çok öykücünün, öyküye en üst çizgiden başladığını görürüz. Bu da galiba (ne kadar etki altında yazılırsa yazılsın) bizzat yazarını yansıtıyor olmasından, onun ilk ve güçlü sesi olmasından kaynaklanıyor. Bilge Karasu'nun Troya'da Ölüm Vardı, Tomris Uyar'ın İpek ve Bakır, Vüs'at O. Bener'in Dost, Füruzan'ın Parasız Yatılı, Rasim Özdenören'in Hastalar ve Işıklar, Sevim Burak'ın Yanık Saraylar, Hulki Aktunç'un Gidenler Dönmeyenler, Selçuk Baran'ın Haziran, Adnan Özyalçıner'in Panayır, Sabahattin Kudret Aksal'ın Gazoz Ağacı, Nezihe Meriç'in Bozbulanık, Leyla Erbil'in Hallaç'ını ilk kitap başarıları bağlamında anabiliriz.
Ne var ki işin en ilginç yanlarından biri de kimi yazarların ilk kitaplarından vazgeçmeleri, onu sadece tatlı bir anı, bir acemilik, sivilceli kitap olarak niteleyip reddetmeleri. Kimi yazarlar da bu ilk kitaplarını dışlarken, "fazla edebiyat" yaptıklarını söyleyerek artık daha yalın yazdıklarını, bu anlamda ilk kitaplarının kusurlu olduklarını söylerler. Tam burada da bu yargının bir başka ilginç tutumu yansıttığı görülür. Kimi yazarların ilk kitaplara mesafeli durmasının arkasında bir başka gerçek yatar. Çünkü kimi öykücülerde, ilk dönem öykülerindeki biçim sıklığı, şiirsellik ve duygu yoğunluğu giderek gevşek bir örgüye, biçimsel olarak uzamaya, buna bağlı olarak da rahat bir anlatıma evrilir. İlk dönem öykülerindeki modern öykünün olanaklarını ve araçlarını uygulayan kimi yazarlar son dönem öykülerinde daha çok klasik yaklaşım baskındır, anlatım yalın ve dolaysızdır. Dönüştürme, değiştirme, soyutlama azalır. Çünkü biçimden ziyade öz önemlidir. Öyküler teknik işçiliğe uğramadan doğrudan okura "aktarılır." Bu nedenle yalınlık, sadelik, içtenlik öykünün gereği değil, kimi yorgun yazarların sığınağı, mazereti olur. Kuşkusuz burada değişen, yeni yazınsal tutumu bu yargılarımızın dışında tutuyoruz.
Sonuç olarak ilk öykü kitapları, pek çok açıdan üzerlerinde ayrı bir çalışma yapmayı hak ediyor ve sabırlı, özenli araştırmacılarını, incelemecilerini bekliyor.
